Op 12 september 2026 wordt een belangrijk onderdeel van de EU Data Act van kracht. Vanaf die datum moeten fabrikanten nieuwe slimme apparaten en de bijbehorende diensten zo ontwerpen dat gebruikers standaard bij hun eigen data kunnen. Voor Nederlandse organisaties die werken met IoT-apparatuur, machines of clouddiensten is dit het moment om te controleren wie er eigenlijk toegang heeft tot hun gegevens.
De Data Act (Verordening (EU) 2023/2854) geldt formeel al sinds september 2025, maar de zogeheten access by design-verplichting gaat pas nu in. Die verplichting raakt de kern van digitale soevereiniteit: kunt u vrij beschikken over de data die uw eigen apparaten en processen genereren?
Wat de EU Data Act per 12 september 2026 verandert
De belangrijkste wijziging: data uit connected producten is niet langer het exclusieve bezit van de leverancier. Concreet betekent dit het volgende.
- Nieuwe slimme apparaten die na 12 september 2026 op de markt komen, moeten gebruikers direct, veilig en zonder omweg toegang geven tot de gegenereerde data.
- Die data moet worden aangeleverd in een gestructureerd, gangbaar en machineleesbaar formaat, bij voorkeur via een API.
- Gebruikers mogen de data delen met een derde partij naar keuze, bijvoorbeeld een onderhoudspartner of een concurrent van de oorspronkelijke leverancier.
- Voor mkb-bedrijven en non-profitonderzoek geldt dat een datahouder hooguit de werkelijke kosten van het delen mag doorberekenen.
Voor sectoren als zorg, industrie, transport en agrarische techniek is dit ingrijpend. Denk aan medische apparatuur, productiemachines, voertuigen of sensoren: de meetgegevens daarvan worden voortaan toegankelijk voor de organisatie die het apparaat gebruikt, en niet alleen voor de partij die het verkocht heeft.
Datatoegang by design voor slimme apparaten
By design betekent dat toegang standaard is ingebouwd en niet iets is dat u per verzoek moet aanvragen. Bij de aanschaf van nieuwe apparatuur kunt u vanaf september 2026 dus concreet eisen:
- een duidelijke beschrijving van welke data het apparaat genereert en hoe u die opvraagt;
- gedocumenteerde APIs en exportformaten;
- heldere afspraken over datalocatie en over wie er nog meer toegang heeft.
Neem deze punten op in uw inkoopvoorwaarden. Een leverancier die hier in het najaar van 2026 geen helder antwoord op geeft, voldoet mogelijk niet aan de verordening. Zo wordt datatoegang een praktisch inkoopcriterium in plaats van een juridische bijzin.
Eenvoudiger overstappen van cloudprovider
De Data Act bevat ook een hoofdstuk over clouddiensten. Aanbieders moeten contractuele, technische en organisatorische obstakels wegnemen die het overstappen naar een andere provider of terug naar eigen infrastructuur bemoeilijken. Vanaf 12 januari 2027 mogen zij bovendien geen overstap- en data-egresskosten meer rekenen.
Daarmee wordt de drempel lager om te kiezen voor een Europese of zelf-gehoste oplossing. Bedrijven die kritieke workloads in eigen beheer willen brengen, kunnen meerdere Certified Nodes als cluster inzetten voor High Availability, zodat de continuiteit niet afhangt van een externe leverancier. Wie eerst wil verkennen welke opties er zijn, vindt een overzicht bij onze privacy-alternatieven.
Zo bereidt u uw organisatie voor
- Inventariseer welke slimme apparaten en clouddiensten u gebruikt en welke data daarbij ontstaat.
- Vraag leveranciers nu al hoe zij invulling geven aan de verplichtingen rond datatoegang en overstappen.
- Actualiseer inkoop- en aanbestedingsdocumenten met eisen over exportformaten, APIs, datalocatie en migratieondersteuning.
- Leg intern vast wie verantwoordelijk is voor het uitoefenen van deze nieuwe rechten.
De Data Act verschuift de machtsverhouding rond data een stukje richting de gebruiker. Voor organisaties die bouwen aan digitale soevereiniteit is 12 september 2026 een natuurlijk ijkpunt: gebruik het om opnieuw te bepalen wie de controle heeft over uw data en uw infrastructuur.
Bron: Ondernemersplein (Rijksoverheid/KVK), Regels voor data uit slimme apparaten – ondernemersplein.overheid.nl; aanvullend: ICTRecht, Data Act – ictrecht.nl/data-act.
Dit artikel is met behulp van AI opgezet en gegenereerd, en als voorstel voorgelegd aan een menselijke redacteur die het heeft beoordeeld voordat het werd geplaatst.